Pravni status obaveznih i preporučenih vakcina
Roditelju nakon razgovora s pedijatrom može ostati nejasno koje vakcine mora primiti dijete, a koje se savjetuju. Status obavezne vakcine određuje propis koji je nabraja i veže za uzrast, uz pravnu obavezu, javno finansiranje i evidenciju. Taj status ne zavisi od stepena ljekarovog povjerenja u vakcinu. Preporučena se daje kada postoji medicinska ili epidemiološka indikacija, ili kada je roditelj sam zatraži.
Spiskovi obaveznih vakcina nisu isti u Federaciji BiH i Republici Srpskoj. Zdravstvo je entitetska nadležnost, program svake godine donosi entitetski ministar, i od jula 2025. jedna vakcina je obavezna u Federaciji, a u Republici Srpskoj nije dio dječijeg obaveznog programa. Posljedice odbijanja razlikuju se još jače.
Program se mijenja svake godine
Programi imunizacije donose se za svaku godinu posebno, pa se i spisak i uzrasti mijenjaju. Ovaj tekst opisuje stanje po propisima koji važe u avgustu 2026. Za dijete je mjerodavan program za tekuću godinu. Raniji tekst i iskustvo drugog roditelja ne mogu ga zamijeniti.
Propisani uslovi za obavezne i preporučene vakcine
Obavezna imunizacija je ona koju propis izričito nabraja. U Republici Srpskoj zakon propisuje da obaveznu imunizaciju ne može odbiti ni osoba koja se imunizuje ni roditelj odnosno staratelj, osim kada postoji medicinska kontraindikacija. U Federaciji BiH zakon nabraja bolesti protiv kojih je imunizacija obavezna za sve osobe određenog uzrasta, a uzraste, doze i razmake svake godine razrađuje naredba federalnog ministra zdravstva.
Za preporučenu vakcinu potreban je nalaz ljekara o medicinskoj indikaciji, epidemiološki razlog, zahtjev zemlje u koju se putuje ili izričit zahtjev korisnika usluge. Zato preporučena vakcina za jedno dijete može biti planirana i besplatna, a za drugo dijete istog uzrasta lični izbor koji se plaća.
Treći izraz koji se često čuje, dodatna vakcina, u propisima ne postoji. Kada ga čujete u ordinaciji, obično znači preporučenu vakcinu koja nije dio redovnog programa za taj uzrast.
Obavezne vakcine u Federaciji BiH i Republici Srpskoj
Osnovni dječiji spisak pokriva deset bolesti i u oba entiteta je isti. Jedina razlika je pneumokokna vakcina, što je važno za roditelje beba. U Federaciji BiH je od jula 2025. dio obavezne imunizacije i prima je svako dijete. U Republici Srpskoj pneumokokna vakcina obavezna je za lica izložena povećanom riziku, ali nije dio obavezne sistematske imunizacije djece. Ostali je dobijaju kao preporučenu, po kliničkoj ili epidemiološkoj indikaciji ili na lični zahtjev.
| Bolest | Federacija BiH | Republika Srpska |
|---|---|---|
| Tuberkuloza | obavezna | obavezna |
| Hepatitis B | obavezna | obavezna |
| Difterija | obavezna | obavezna |
| Tetanus | obavezna | obavezna |
| Veliki kašalj (pertusis) | obavezna | obavezna |
| Dječija paraliza (poliomijelitis) | obavezna | obavezna |
| Haemophilus influenzae tip b | obavezna | obavezna |
| Morbili (male boginje) | obavezna | obavezna |
| Rubeola | obavezna | obavezna |
| Parotitis (zaušnjaci) | obavezna | obavezna |
| Pneumokokna bolest | obavezna za svu djecu od navršena dva mjeseca | nije u obaveznoj sistematskoj imunizaciji djece; obavezna za lica izložena povećanom riziku |
Indikacije za preporučene vakcine
Propis u oba entiteta traži razlog za davanje preporučene vakcine i prema njemu određuje ko snosi trošak. Zato ovu vakcinu ne dobija automatski svako dijete.
U Federaciji BiH pravilnik u istu grupu svrstava vakcine protiv hepatitisa A, varičela, rotavirusa, krpeljnog meningitisa, gripa i humanog papiloma virusa, uz COVID-19 i mpox. Za pneumokoknu bolest, koja je istovremeno i obavezna u dječijem programu, isti pravilnik nabraja medicinske indikacije kod kojih se vakcina daje i izvan redovnog uzrasta: anatomska ili funkcionalna asplenija, srpasta anemija, hronične bolesti srca i pluća uključujući astmu, hronične bolesti jetre i bubrega, patološko oticanje cerebrospinalne tečnosti, kohlearni implantat i različiti oblici imunosupresije.
U Republici Srpskoj godišnji program dijeli preporučene vakcine po istoj logici. Grip i COVID-19 idu po uzrastu i kliničkim indikacijama, pneumokok i meningokok po kliničkim ili epidemiološkim indikacijama, vakcina protiv humanog papiloma virusa za lica određenog uzrasta, a hepatitis A i B, varičele i ostalo po preporuci ljekara ili na lični zahtjev korisnika usluge.
Propisi preporuke vežu za konkretne indikacije i uslove, kao u sljedećim primjerima.
- Vakcina protiv gripa se u Federaciji BiH preporučuje osobama starijim od šest mjeseci koje imaju hronične bolesti disajnih puteva i srca, hronične bolesti bubrega i jetre, dijabetes, hronične neurološke bolesti ili neki oblik imunosupresije.
- Pneumokokna vakcina se u Republici Srpskoj iz javnog sistema daje djeci s utvrđenom kliničkom indikacijom, među kojima su cistična fibroza, primarna cilijarna diskinezija, bronhopulmonalna displazija, hronične opstruktivne plućne bolesti, cerebralna paraliza i rijetke bolesti.
- Vakcine za putovanja, poput one protiv žute groznice ili kolere, u Republici Srpskoj se izričito obezbjeđuju na trošak putnika.
- Vakcina protiv humanog papiloma virusa ima vlastita pravila po uzrastu i po mjestu; u Federaciji BiH se preporučuje adolescentima u dobi od trinaest do četrnaest godina, a primiti je mogu osobe od navršenih devet godina naviše. Detalji su u tekstu o HPV vakcini.
Finansiranje vakcina i trošak roditelja
Za vakcine iz obaveznog programa roditelj ne plaća ništa. U Republici Srpskoj Fond zdravstvenog osiguranja finansira nabavku imunoloških preparata, Institut za javno zdravstvo ih nabavlja i čuva, a dom zdravlja mjesečno preuzima planirane količine za svoje područje.
U Federaciji BiH zakon provođenje obavezne imunizacije protiv dječijih zaraznih oboljenja izričito ubraja u zdravstvenu zaštitu koja se osigurava iz obaveznog zdravstvenog osiguranja, a Zavod za javno zdravstvo Federacije BiH planira i vrši centralnu distribuciju vakcina.
Kod preporučenih vakcina roditelje najčešće iznenade uslovi plaćanja. Kada indikacija postoji, vakcina se finansira kroz javni sistem. U Republici Srpskoj se daje u nadležnom domu zdravlja, a ustanova pri preuzimanju te vakcine iz Instituta prilaže nalaz nadležnog doktora medicine. Bez indikacije, ista vakcina se traži na lični zahtjev i plaća se.
Za redovnu revakcinaciju odraslih protiv tetanusa, koja se u Republici Srpskoj preporučuje od tridesete godine pa svakih deset godina, trošak izričito snosi korisnik usluge. Isto vrijedi za vakcine koje se primaju zbog putovanja u inostranstvo.
Iznos koji ćete platiti nije propisan i razlikuje se po ustanovi. Tražite ga unaprijed, uzmite račun, i za svaku plaćenu dozu tražite potvrdu koju možete odnijeti pedijatru.
Posljedice odbijanja obavezne vakcine
Entiteti različito uređuju posljedice odbijanja vakcinacije, što roditelji obično saznaju tek pred upis u vrtić.
U Republici Srpskoj je vakcinacija zakonski uslov za boravak. Za boravak djece u predškolskim i školskim ustanovama, kao i u ustanovama za smještaj djece bez roditeljskog staranja, traži se ispunjen uslov iz obavezne sistematske imunizacije. Jedini izuzetak je medicinska kontraindikacija koju utvrđuje Komisija za praćenje neželjenih događaja imunizacije i hemioprofilakse. Odbije li roditelj vakcinaciju, zdravstvena ustanova je dužna to pisano prijaviti zdravstvenoj inspekciji, a zakon predviđa novčanu kaznu za roditelja odnosno staratelja od 100 do 1.000 KM.
Republička zdravstvena inspekcija objavila je podatke o svom postupanju u maju 2026. Na osnovu podataka koje su dostavili domovi zdravlja, u 2025. i dijelu 2026. poslala je 158 poziva roditeljima. Od 134 kontrolisana roditelja, šest je predočilo nalaz specijaliste pedijatrije o kontraindikaciji, njih 47 je dijete u međuvremenu vakcinisalo, 41 se izjasnio da se ne protivi pa je dobio dodatni rok, a u 40 slučajeva podnesen je zahtjev za pokretanje prekršajnog postupka. Inspekcija je uz brojke navela da joj cilj nije kažnjavanje roditelja nego zaštita djece.
U Federaciji BiH upis u vrtić ili školu nije uslovljen vakcinacijom. Propis traži obaveznu provjeru vakcinalnog statusa pri upisu u sve vrste predškolskih ustanova i u sve vrste škola, od osnovnih do visokih, ali posljedica nekompletne imunizacije nije zabrana upisa. Ljekar je dužan obavijestiti roditelja i u skladu s programom obaviti dodatnu vakcinaciju ili revakcinaciju. Zdravstvena ustanova pri inspekcijskom nadzoru inspektoru predočava podatke o nevakcinisanoj djeci. Šta vrtići uz to traže od dokumentacije, pobrojano je u tekstu o zdravstvenoj dokumentaciji za vrtić.
U Federaciji BiH za fizičko lice koje ne obavi imunizaciju propisana je kazna od 100 do 2.000 KM, s višom gornjom granicom. Kada se obaveza odnosi na maloljetnika, kaznu snosi roditelj odnosno staratelj, ali samo ako je propustio dužnu brigu za dijete.
Često se miješaju provjera statusa i uslov za upis, iako su to različiti zahtjevi. Česta je i pogrešna pretpostavka da se kazna izriče automatski u nekom od entiteta. Šta se traži pred polazak u školu i kako postupiti ako karton nije uredan, opisano je .
Medicinske kontraindikacije za obaveznu vakcinu
Izuzetak od obavezne imunizacije zasniva se na medicinskoj kontraindikaciji, bez mogućnosti administrativnog izuzeća. Kontraindikaciju utvrđuje ljekar, pregledom djeteta i uvidom u zdravstvenu dokumentaciju prije vakcinacije, po potrebi na osnovu nalaza specijaliste. Privremena kontraindikacija se upisuje u dokumentaciju i odmah se određuje novi termin, a za utvrđenu trajnu se, po potrebi, izdaje potvrda.
Opšte kontraindikacije koje pravilnik u Federaciji BiH nabraja su akutna bolest, febrilno stanje, preosjetljivost na sastojak vakcine i anafilaktička reakcija na prethodnu dozu, a za žive atenuirane vakcine još i stanje oslabljenog imuniteta i trudnoća. Uz njih idu posebne kontraindikacije vezane za pojedinu vakcinu. Kod vakcine protiv tuberkuloze to je oštećenje ćelijskog imuniteta zbog HIV infekcije, a program u Republici Srpskoj tu navodi i terapiju imunosupresivnim lijekovima, uz pravilo da se vakcina ne daje novorođenčetu s tjelesnom masom manjom od 2.000 grama.
Za utvrđivanje trajne kontraindikacije u entitetima su nadležni različiti stručnjaci i tijela. U Republici Srpskoj to je doktor medicine odgovarajuće specijalnosti ili Komisija za praćenje neželjenih događaja imunizacije i hemioprofilakse, a za izuzeće od uslova za boravak u vrtiću i školi traži se upravo nalaz te komisije. U Federaciji BiH o postojanju trajnih razloga za odustajanje od vakcinacije odlučuje stručno savjetodavno tijelo pri Federalnom ministarstvu zdravstva.
Uobičajena reakcija poslije vakcine nije kontraindikacija. Šta je očekivano, šta se prati i kada se zove pedijatar, obrađeno je u tekstu o reakcijama nakon vakcine.
Provjera obaveznosti, dostupnosti i cijene
Propis određuje je li vakcina obavezna, dok njena dostupnost zavisi od nabavke i zaliha vaše ustanove. Besplatno davanje zavisi od indikacije ili uzrasta koji program pokriva. Zato ove tri provjere treba obaviti zasebno.
- Vakcina može biti obavezna, a u nekoj ustanovi privremeno nedostupna zbog zastoja u nabavci.
- Vakcina može biti preporučena i besplatna za dijete s utvrđenom indikacijom, a naplativa za dijete istog uzrasta bez nje.
- Vakcina može biti dostupna privatno za uzrast koji javni program uopšte ne pokriva.
- Doza primljena u privatnoj ustanovi ulazi u redovnu šemu tek kada je pedijatar upiše u službenu evidenciju, pa potvrdu tražite odmah.
Uz naziv vakcine u ordinaciji provjerite da li je za uzrast vašeg djeteta obavezna ili preporučena, da li je ustanova trenutno ima i pod kojim uslovima se plaća.
Donošenje i objavljivanje godišnjih programa
Bosna i Hercegovina nema jedan državni program imunizacije. Program donosi entitetski ministar zdravstva, Brčko distrikt vodi vlastitu organizaciju, a u Federaciji BiH dio poslova nose kantonalni zavodi za javno zdravstvo. Provjera zato uvijek počinje od toga gdje dijete ima prebivalište.
U Federaciji BiH federalni ministar zdravstva svake godine donosi naredbu o programu obaveznih imunizacija, na prijedlog Zavoda za javno zdravstvo Federacije BiH. Naredba se objavljuje u Službenim novinama Federacije BiH, kalendar imunizacije za tu godinu je njen prilog, a Zavod naredbu objavljuje i na svojoj stranici, zajedno s pravilnikom koji razrađuje način provođenja.
U Republici Srpskoj ministar zdravlja i socijalne zaštite donosi godišnji program mjera za sprečavanje i suzbijanje zaraznih bolesti, na prijedlog Instituta za javno zdravstvo. Program izlazi u Službenom glasniku Republike Srpske i u njemu je instrukcija za sprovođenje imunizacije, s uzrastima, dozama i razmacima.
Provjera godine objavljenog kalendara
Kalendar u obliku plakata ili PDF-a koji ustanove drže na sajtu zna biti stariji od važećeg programa. Kada se dva izvora ne poklapaju, mjerodavan je program za tekuću godinu, a najbrža provjera je poziv pedijatrijskoj službi doma zdravlja.
Pregled po entitetima, kantonima i Brčko distriktu, s tim šta se u praksi razlikuje, dat je u tekstu o kalendaru vakcinacije prema mjestu prebivališta.
Provjera konkretne vakcine za dijete
Ustanova u kojoj dijete ima karton daje odgovor za vaše dijete, a godišnji program nadležnog zavoda odnosno instituta sadrži pravila koja važe za sve obuhvaćene programom.
- Pitajte pedijatrijsku službu doma zdravlja da li je vakcina za uzrast vašeg djeteta obavezna ili preporučena i po kojoj indikaciji.
- Tražite da se u karton i iskaznicu vakcinacije upiše datum sljedeće doze, pa raspored ne morate pamtiti.
- Provjerite godišnji program: u Federaciji BiH naredbu za tekuću godinu na stranici Zavoda za javno zdravstvo FBiH, u Republici Srpskoj program mjera na stranici Instituta za javno zdravstvo.
- Ako se vakcina plaća, tražite iznos i račun prije nego što dijete primi dozu.
- Ako se dva odgovora razlikuju, tražite pisanu informaciju ili objavu s datumom i zabilježite ko vam je i kada šta rekao.
Objave sa foruma i iskustvo prijatelja iz drugog entiteta ovdje malo pomažu. Programi se mijenjaju svake godine i ne pokrivaju iste vakcine.
Zabune koje se najčešće ponavljaju
Pet zabuna se ponavlja češće od svih ostalih.
- Da obavezno znači isto u oba entiteta. Pneumokokna vakcina je u Federaciji BiH obavezna za svu djecu, a u Republici Srpskoj nije dio obavezne sistematske imunizacije djece.
- Da vrtić svugdje traži potpunu vakcinaciju. U Republici Srpskoj je to zakonski uslov za boravak, u Federaciji BiH se status pri upisu samo provjerava.
- Da preporučeno automatski znači naplativo. Preporučena vakcina za dijete s utvrđenom indikacijom ide kroz javni sistem, bez naplate.
- Da propuštena doza znači početak šeme iznova. Serija se nastavlja do kraja, bez ponavljanja već primljenih doza.
- Da kazna slijedi odmah. I u jednom i u drugom entitetu prije nje idu obavještenje, poziv i rok.
Razlike u sistemima i godišnje promjene programa u oba entiteta objašnjavaju ove zabune, pa nijedna od njih nije znak roditeljske nepažnje.
Provjere prije termina
Spisak koji se prođe za dvije minute prije nego što krenete u ustanovu.
- Da li je vakcina koja se planira dio programa za uzrast djeteta ili se daje po indikaciji.
- Da li se za nju nešto plaća, koliko, i u kojoj ustanovi se daje.
- Da li je raniji niz doza uredno evidentiran i jesu li karton i iskaznica kod vas.
- Ima li kod djeteta nečega što ljekar mora znati prije vakcine: temperatura ili akutna bolest tog dana, alergija, hronična bolest, terapija koja slabi imunitet.
- Kada je sljedeći termin i ko poziva, vi ili ustanova.
Razjašnjenje različitih informacija
Ako se informacija iz ustanove ne poklapa s onim što ste ranije čuli, neslaganje možete razjasniti jednim pozivom prije termina. Programi se mijenjaju, pa raniji opis ne mora vrijediti i danas.
Korisni linkovi
Službeni izvori u kojima se provjerava koji program imunizacije trenutno važi i šta je u njemu obavezno.
- ZZJZ FBiH - propisi i naredbe o obaveznim imunizacijama
Zbirno mjesto na kojem Zavod za javno zdravstvo FBiH objavljuje naredbe i pravilnike o imunizaciji; ovdje se otvara naredba za tekuću godinu prije nego što se oslonite na bilo koji raspored.
- Naredba o programu obaveznih imunizacija u FBiH u 2026. godini
Važeći federalni program za 2026: protiv kojih bolesti se djeca obavezno vakcinišu, u kojim uzrastima, i kalendar imunizacije kao prilog naredbe.
- Pravilnik o načinu provedbe obavezne imunizacije (FBiH)
Pravila po kojima se imunizacija provodi u Federaciji BiH: kontraindikacije, preporučene vakcine i indikacije za njih, te obavezna provjera vakcinalnog statusa pri upisu u vrtić i školu.
- Zakon o zaštiti stanovništva od zaraznih bolesti FBiH
Stranica Federalnog ministarstva zdravstva s tekstom zakona koji nabraja bolesti s obaveznom imunizacijom i propisuje kaznu za fizičko lice koje je ne obavi.
Provjera programa i troškova
Obavezne vakcine su one koje propis nabraja i veže za uzrast. Plaćene su iz javnog sistema i uz njih ide pravna obaveza. Preporučene se daju po indikaciji ili na zahtjev, pri čemu razlog davanja određuje trošak.
Spiskovi se razlikuju po pneumokoknoj vakcini, što se odnosi na svako novorođenče, a posljedice odbijanja razlikuju se po nekoliko pravila. U Republici Srpskoj je vakcinacija uslov za boravak u vrtiću i školi i odbijanje se prijavljuje zdravstvenoj inspekciji. U Federaciji BiH se upis ne uslovljava, ali kazna postoji i gornja granica joj je viša.
Prije svakog termina provjerite dvije stvari: šta program za tekuću godinu predviđa za uzrast vašeg djeteta i da li se za tu dozu nešto plaća.