Kako funkcioniše sistem visokog obrazovanja u BiH - ko je nadležan i zašto to utiče na studente

Ko o čemu odlučuje

Većina studentskih zastoja počinje na pogrešnoj adresi. Tabela razdvaja odluke po nivou na kojem se stvarno donose, jer se po tome zna i gdje se traži tekst na koji se možete pozvati.

Kad znate ko odlučuje, znate i kome se prigovara. Prigovor na rang-listu ide putem koji je opisan u samom konkursu, a ne mailom ministarstvu. Status akreditacije se provjerava u državnom registru i kod nadležne obrazovne vlasti, a ne kod ustanove čiji se status provjerava.

Gdje se granica nadležnosti stvarno vidi

Najbrži dokaz podjele je sam državni registar. U koloni s nadležnom obrazovnom vlašću pojavljuje se devet različitih ministarstava i odjeljenja, i to za ustanove koje sve rade po istom državnom okviru.

Javnih univerziteta u BiH je osam. Sarajevski odgovara ministarstvu Kantona Sarajevo, tuzlanski tuzlanskom, zenički zeničko-dobojskom, bihaćki unsko-sanskom, oba mostarska hercegovačko-neretvanskom, a banjalučki i istočnosarajevski republičkom ministarstvu. Ustanove sa sjedištem u Brčkom vodi Odjeljenje za obrazovanje Vlade distrikta. Zato odgovor dobijen u jednom kantonu ne vrijedi kao pravilo u drugom.

Razlika nije samo u broju ministarstava, nego i u tome ko planira upis. U Republici Srpskoj jedan zakon pokriva cijeli entitet: ustanove do 31. januara dostavljaju Ministarstvu prijedlog plana upisa, a Vlada najkasnije do 31. marta odlučuje koliko će studenata javne ustanove primiti u prvu godinu prvog i drugog ciklusa. U Federaciji istu odluku donosi svaka kantonalna vlada za svoje ustanove, po svom zakonu i svom kalendaru.

Kanton Sarajevo, na primjer, traži da ustanova raspiše konkurs za prvu godinu uz prethodnu saglasnost ministarstva, i to najkasnije 60 dana prije početka studijske godine, uz obavezu da cjelovit tekst objavi na svojoj stranici i na stranici članice. Drugi kantoni imaju svoje rokove i svoja pravila objave. Zbog toga se upisni kalendar ne prepisuje iz tuđeg iskustva: kandidat u Federaciji čita pravila upisa u kantonalnom sistemu, a kandidat u Republici Srpskoj pravila upisa u republičkom sistemu.

Brčko distrikt ima vlastiti zakon i vlastito odjeljenje za obrazovanje. Ako se ustanova nalazi tamo, ne primjenjuju se ni federalna ni republička pravila, pa se ni dokumenti ni rokovi ne pretpostavljaju po analogiji.

Univerzitet, visoka škola i članica nisu isto

Po državnom okviru u BiH postoje samo dvije vrste visokoškolskih ustanova: univerziteti i visoke škole. Naziv univerzitet nije stvar marketinga. Rezervisan je za ustanovu koja se bavi i nastavom i istraživanjem, nudi stepene sva tri ciklusa i izvodi najmanje pet studijskih programa iz najmanje tri naučne oblasti. Visoka škola je akreditovana za diplome prvog ciklusa i može imati samo jedan program iz jedne oblasti.

Zabuna nastaje jer se isti pojam javlja na dva mjesta. Univerzitet smije imati organizacione jedinice, a to su fakulteti, akademije, instituti i visoke škole. Visoka škola u nazivu, dakle, može značiti samostalnu ustanovu ili članicu univerziteta. U državnom registru te dvije vrste stoje u odvojenim listama, pa se razlika vidi tamo.

Registar pokriva ustanove, ne studijske programe. Akreditacija programa je poseban postupak i o njoj rješenjem odlučuje ista nadležna obrazovna vlast, ali se to rješenje ne traži u registru nego kod same ustanove i kod tog ministarstva.

Upis se u praksi vodi kroz članicu. Konkurs može biti univerzitetski, ali dokumente, prijemni, potvrde i status rješava studentska služba fakulteta ili akademije na koju idete. Kod privatnih ustanova provjerite i tačan naziv, jer se akreditacija izdaje ustanovi pod njenim registrovanim imenom, a ne pod imenom programa iz oglasa. Kako se to provjerava korak po korak, objašnjeno je uz provjeru akreditacije u državnom registru.

Ciklusi i bodovi: sloj koji je svuda isti

Jedini sloj koji je stvarno jednak u cijeloj BiH jesu ciklusi i bodovi. Prvi ciklus traje tri ili četiri godine i vrednuje se sa 180 odnosno 240 ECTS bodova. Drugi traje godinu ili dvije, nosi 60 ili 120 bodova, i to tako da s prvim ciklusom u zbiru daje 300. Treći traje tri godine i nosi 180. Jedan semestar je 30 bodova u svakom ciklusu. Izuzetak je medicinska grupa nauka, gdje se prvi ciklus vrednuje do 360 bodova.

Ispod tog okvira svaka nadležnost dodaje svoje. Zakon Republike Srpske uvodi kratki program studija kao dio prvog ciklusa, u trajanju od jedne do dvije godine i s najmanje 60 do najmanje 120 bodova. Kanton Sarajevo definiše integrisani studij od pet ili šest godina, vrednovan sa 300 odnosno 360 bodova. Razlikuje se čak i to koliko sati stoji iza jednog boda: u Republici Srpskoj po pravilu 30, u Kantonu Sarajevo 25 do 30.

Broj bodova zato ne govori šta ste tačno studirali. Govori koliko je posla predviđeno, a ne koliko se taj posao poklapa s programom na koji prelazite.

Isti okvir dopušta da se visoko obrazovanje stiče redovno, vanredno, učenjem na daljinu ili kombinovano, onako kako predviđa statut ustanove. Šta se u praksi mijenja kod vanrednog studiranja zavisi opet od ustanove i njenih pravila, ne od državnog nivoa.

Prelazak na drugu ustanovu i prenos bodova

Državni okvir studentima daje pravo na priznavanje i prenos bodova između akreditovanih visokoškolskih ustanova u Bosni i Hercegovini. Dvije stvari u toj rečenici nose sav teret. Pravo važi samo prema akreditovanim ustanovama, i tiče se bodova, ne automatskog priznavanja svakog položenog ispita.

Odlučuje ustanova na koju dolazite, a gdje su njena pravila zapisana zavisi od nadležnosti. U Republici Srpskoj zakon traži da uslovi za prelazak s drugih studijskih programa budu obavezan sadržaj svakog studijskog programa, a prenos bodova između različitih programa iste vrste studija vrši se na osnovu broja bodova i ishoda učenja. Odgovor se, dakle, traži u samom programu, prije prijave.

U Kantonu Sarajevo uslovi za prelazak nisu obavezan dio opisa studijskog programa, a mobilnost studenata unutar iste ustanove i prema drugim ustanovama uređuju interni akti ustanove. Pravila su, dakle, na drugom mjestu: u statutu i pravilima studiranja. Sam program se ipak nalazi lako, jer ustanova mora imati zbirni registar svih studijskih programa u elektronskoj formi na svojoj internet stranici, a program objavljuje i članica koja ga izvodi.

Prije nego što potrošite semestar, tražite pisani odgovor na tri pitanja: koji se predmeti priznaju, u koju godinu se upisujete i koliku razliku predmeta morate položiti. Usmena procjena na šalteru nije osnov za planiranje, jer odluku donosi ustanova po svojim pravilima, a ne službenik koji vam je prvi odgovorio.

Školarinu ne određuje niko na državnom nivou

Na državnom nivou postoji samo preporuka. Agencija za razvoj visokog obrazovanja i osiguranje kvaliteta ovlaštena je da daje preporuku o najnižim školarinama, s ciljem da se one usklade na cijeloj teritoriji BiH. Preporuka nije cijena i nikoga ne obavezuje.

Iznos utvrđuje ustanova. U Kantonu Sarajevo visinu školarine i upisnine na javnoj ustanovi utvrđuje upravni odbor na prijedlog senata, uz prethodnu saglasnost Vlade, a iznos smije biti različit za pojedine članice istog univerziteta. U Republici Srpskoj upravni odbor utvrđuje školarinu i upisninu za samofinansirajuće, vanredne i strane studente, dok za redovne studente koji obnavljaju budžetsku godinu iznos predlaže Ministarstvu.

Za kandidata je najkorisnija jedna obaveza objave. U Kantonu Sarajevo ustanova mora objaviti visinu školarine i svih ostalih naknada koje snosi student najkasnije sedam dana prije objave konkursa, a sam konkurs sadrži i broj kandidata koji plaćaju školarinu i njenu visinu. Ako tih podataka nema, nešto nije objavljeno kako treba i to je pitanje za ustanovu prije prijave. Šta sve ulazi u trošak studija osim školarine razrađeno je uz troškove studiranja.

Priznavanje diplome zavisi od toga gdje je koristite

Priznavanje inostrane kvalifikacije je, kao i obrazovanje u cjelini, u nadležnosti Republike Srpske, deset kantona i Brčko distrikta. Prvo pitanje zato nije odakle je diploma, nego gdje je koristite i za šta.

Postupka ima dva. Profesionalno priznavanje otvara pristup neregulisanom tržištu rada, a akademsko služi za nastavak studija. Ko ih vodi, razlikuje se: profesionalno priznavanje u šest kantona radi kantonalno ministarstvo, u četiri visokoškolska ustanova, u Republici Srpskoj centar za priznavanje pri republičkoj agenciji za visoko obrazovanje, a u Brčko distriktu posebna komisija. Akademsko priznavanje po pravilu vodi ustanova na kojoj želite nastaviti studij, osim u kantonima u kojima ministarstvo vodi oba postupka.

Na državnom nivou postoji Centar za informiranje i priznavanje dokumenata iz oblasti visokog obrazovanja, tačka BiH u evropskim mrežama za priznavanje. On daje informacije i preporuke, ali rješenje donosi organ nadležan tamo gdje diplomu koristite. Dokumenti, redoslijed i tok postupka opisani su uz priznavanje diplome stečene u inostranstvu.

Kome se obraćate kad nešto zapne

Upit o rasporedu prijemnog poslan ministarstvu vraća se s preusmjerenjem, a pitanje o akreditaciji poslano fakultetu dobija odgovor zainteresovane strane. Ispod je sedam situacija u kojima se to najčešće dešava, s adresom na koju pitanje zapravo ide i s onim što u toj poruci treba zatražiti.

Kad pišete, u prve tri rečenice stavite ko ste, koji program i ciklus vas zanima, u kojem kantonu ili entitetu ostvarujete pravo i šta tačno tražite. Bez toga odgovor stiže u opštem obliku i gubi se sedmica. Koji se dokumenti spremaju unaprijed i šta se u konkursu najčešće previdi dato je uz .

Tri situacije u kojima nadležnost mijenja ishod

Student prelazi s ustanove u Republici Srpskoj na ustanovu u Federaciji, s položenom drugom godinom. Bodovi nisu sporni, ali odluku donosi ustanova na koju dolazi, po svojim pravilima studiranja. Dok ta odluka ne stigne pisano, ne zna se ni u koju godinu se upisuje ni koliku razliku predmeta polaže.

Maturant iz jednog kantona upisuje fakultet u drugom. Konkurs, bodovanje i rokovi dolaze iz kantona u kojem je fakultet, a ne iz kantona u kojem živi. Za dom se prijavljuje odvojeno, studentskom centru i po njegovom konkursu, a zdravstveno osiguranje se provjerava posebno, po osnovu osiguranja i prebivalištu. Sve što se veže za studentski status i prava koja iz njega proizlaze rješava se odvojeno od samog upisa.

Osoba s diplomom stečenom u inostranstvu traži posao u BiH. Za posao u neregulisanoj djelatnosti treba profesionalno priznavanje, a organ zavisi od toga gdje se zapošljava. Za upis na master treba akademsko priznavanje, i to na ustanovi na kojoj nastavlja studij. Ista diploma, dva postupka i dva različita organa.

Šta sistem ne rješava umjesto studenta

Registri, konkursi i pravila postoje, ali niko ne prati vaše rokove umjesto vas. Ovih pet pretpostavki najčešće košta godinu.

• Da je ustanova akreditovana zato što radi i reklamira se. Akreditacija ima rok važenja, a taj rok piše u državnom registru uz naziv ustanove.
• Da se prošlogodišnji konkurs ponavlja. Rokovi i način bodovanja mijenjaju se po ustanovi i po godini, pa vrijedi samo aktuelni tekst.
• Da bodovi automatski znače priznat ispit. Predmete priznaje ustanova na koju dolazite, i to odlukom koju treba tražiti pisano.
• Da je školarina ista na svim članicama istog univerziteta. Iznos se utvrđuje po članici i objavljuje prije konkursa.
• Da diploma iz inostranstva vrijedi jer je iz poznate države. Vrijedi kad je prizna organ nadležan tamo gdje je koristite.

Redoslijed provjere prije prijave

Redoslijed provjere je isti bez obzira na to gdje se prijavljujete. Mijenja se samo ko vam odgovara na kojem koraku.

1. Otvorite državni registar i provjerite je li ustanova na listi i do kada joj važi akreditacija.
2. U istom redu pogledajte nadležnu obrazovnu vlast. To je organ koji je izdao rješenje i kojem se obraćate za sve što nije stvar same ustanove.
3. Nađite cjelovit tekst konkursa na stranici ustanove i članice, a ne prepričan na forumu ili u objavi na mreži.
4. Provjerite objavljenu školarinu i sve ostale naknade. Objavljuju se prije konkursa, pa moraju biti dostupne dok se još odlučujete.
5. Ako prelazite s druge ustanove, tražite pisanu odluku o priznatim bodovima prije upisa, ne poslije.
6. Ako diplomu koristite u drugoj nadležnosti ili u inostranstvu, prvo utvrdite koji postupak i koji organ, pa tek onda skupljajte papire.

Pitanja koja se postavljaju prije nego što uopšte dođete do konkursa, od zapošljivosti do prohodnosti prema drugom ciklusu, skupljena su uz izbor fakulteta.

Korisni linkovi

Za provjeru koristite izvore koji se ažuriraju: državni registar akreditovanih ustanova, zbirku zakona po nadležnostima i stranice samih ustanova. Konkurs se uvijek čita u cjelovitom tekstu i na stranici ustanove.