Učitavanje…
Jedno pravilo za cijelu Bosnu i Hercegovinu ne postoji. Ishod zavisi od toga koju penziju korisnik prima i koji fond je isplaćuje: ista ponuda za posao korisniku starosne penzije ne mijenja ništa, a korisniku porodične penzije zaustavlja mjesečno primanje.
U Federaciji BiH se do juna 2024. korisniku penzije koji bi stekao status osiguranika isplata obustavljala; odredba je brisana izmjenama objavljenim 21. juna 2024, radi provođenja presude Ustavnog suda Federacije BiH iz maja 2023. U Republici Srpskoj se starosna penzija zbog rada ne obustavlja znatno duže, od odluke tamošnjeg Ustavnog suda iz 2013. godine.
Tekstovi stariji od dvije godine, a i dobar dio uputa koje kruže po firmama, zato opisuju stanje kojeg više nema.
Nosiocu osiguranja nije bitno kako je posao nazvan, nego stiče li korisnik status osiguranika u obaveznom osiguranju. Taj status ne nastaje samo iz ugovora o radu: zakoni oba entiteta kao osnov osiguranja predviđaju više oblika rada.
Ugovor o djelu nije radni odnos, ali u oba entiteta jeste osnov osiguranja: po njemu se plaćaju doprinosi i angažman ostaje u evidenciji fonda. Kod penzija kod kojih rad nosi posljedicu, honorar se broji jednako kao i zaposlenje.
Registracija obrta ili druge samostalne djelatnosti spada u istu kategoriju. Penzijska posljedica se mjeri po vrsti penzije, a ne po tome koliko obrt zarađuje i radi li vlasnik u njemu svaki dan. Poreske obaveze i sam postupak registracije obrađuju posebni članci o obrtu.
U Federaciji BiH korisnik starosne penzije može zasnovati radni odnos i istovremeno primati penziju. Ta mogućnost obuhvata i korisnike prijevremene starosne penzije, koje izmjene izričito spominju uz punu starosnu penziju.
Pošto se obustava vezivala za status osiguranika uopšte, a ne samo za radni odnos, s njom su otpale i posljedice za korisnika starosne penzije koji registruje obrt ili radi po ugovoru o djelu.
U Republici Srpskoj korisnik starosne penzije takođe može steći status osiguranika, a da mu se isplata ne obustavi za period osiguranja. Prijevremene penzije s umanjenjem tamo nema kao kategorije, pa se pitanje uopšte i ne postavlja; uslove za redovni odlazak razrađuje poseban članak o starosnoj penziji.
Isplata pritom teče u istom iznosu. Doprinosi za novi angažman u penziju ulaze tek kroz poseban postupak, a ne automatski.
Federalni zakon invalidsku penziju vezuje uz uslov da korisnik nije u obaveznom osiguranju. Zaposlenje, obrt ili ugovor o djelu korisniku invalidske penzije u Federaciji BiH zato znače da mu se pravo za taj period ne obezbjeđuje.
U Republici Srpskoj je suprotno: korisnik invalidske penzije može steći status osiguranika, a isplata mu se ne obustavlja. Isto zdravstveno stanje i isti posao tako daju dva različita ishoda, zavisno od toga koji fond isplaćuje penziju.
Rad može otvoriti preispitivanje samog prava
Invalidska penzija počiva na utvrđenom gubitku radne sposobnosti. Prava iz penzijskog i invalidskog osiguranja prestaju kad prestanu uslovi pod kojima su stečena, a u Federaciji BiH se postupak pokreće po službenoj dužnosti bez obzira na to koliko je vremena prošlo. U Republici Srpskoj korisnika mlađeg od 50 godina čeka i obavezni kontrolni pregled, najkasnije tri godine od utvrđivanja invalidnosti, uz obavezu odazivanja pozivima Fonda.
Izostanak obustave u Republici Srpskoj zato nije isto što i sigurnost prava. Kako teče ocjena radne sposobnosti i šta se dešava na kontrolnom pregledu, obrađuje poseban članak o invalidskoj penziji.
Kod porodične penzije entitetske razlike gotovo nema. U Federaciji BiH pravo na porodičnu penziju obezbjeđuje se članu porodice koji nije u obaveznom osiguranju. U Republici Srpskoj se korisniku koji stekne status osiguranika isplata obustavlja za period trajanja osiguranja, a preostalim korisnicima iste porodične penzije za to vrijeme se određuje novi iznos.
Po prestanku osiguranja isplata se u Republici Srpskoj može ponovo uspostaviti, pa sezonski posao tamo znači prekid, a ne trajni gubitak.
Uz zahtjev za porodičnu penziju u Federaciji potpisuje se izjava
Podnosilac izjavom pod materijalnom i krivičnom odgovornošću potvrđuje da nema status osiguranika u obaveznom osiguranju i da nije u radnom odnosu u Federaciji BiH, u Bosni i Hercegovini ni izvan nje. Neprijavljen angažman zato nije samo pitanje obustave: iznosi isplaćeni bez osnova naplaćuju se od korisnika.
Isto vrijedi i za honorar: ugovor o djelu i korisniku porodične penzije stvara status osiguranika, s istom posljedicom po isplatu. Ko na porodičnu penziju ima pravo i u kojem procentu, objašnjava poseban članak o toj penziji.
Dok traje osiguranje, ishod zavisi od vrste penzije i od nosioca koji je isplaćuje: starosna penzija teče dalje u oba entiteta, porodična staje u oba, a kod invalidske se entiteti razilaze.
| Vrsta penzije | Federacija BiH | Republika Srpska |
|---|---|---|
| Starosna | Isplata se ne obustavlja | Isplata se ne obustavlja |
| Prijevremena starosna | Isplata se ne obustavlja | Zakon tu kategoriju ne poznaje |
| Invalidska | Pravo se obezbjeđuje samo korisniku koji nije u obaveznom osiguranju | Isplata se ne obustavlja, uz kontrolni pregled za korisnike mlađe od 50 godina |
| Porodična | Pravo se ne obezbjeđuje članu porodice u obaveznom osiguranju | Isplata se obustavlja za period trajanja osiguranja |
| Ugovor o djelu i autorski ugovor | Osnov osiguranja, posljedica ista kao kod zaposlenja | Osnov osiguranja, posljedica ista kao kod zaposlenja |
| Novi obračun nakon rada | Na zahtjev, po prestanku osiguranja i uz šest mjeseci novog staža | Na zahtjev, uz godinu dana novog staža, od dana zahtjeva |
| Rok za prijavu promjene fondu | 15 dana | 30 dana |
Brčko distrikt nema svoj fond. Na korisnika se primjenjuju pravila entitetskog nosioca koji mu isplaćuje penziju, bez obzira na to gdje živi.
Doprinosi plaćeni nakon penzionisanja ne podižu penziju sami od sebe. U oba entiteta novi iznos se određuje na zahtjev korisnika i tek kad se navrši propisani minimum novog staža osiguranja.
U Federaciji BiH korisniku starosne penzije koji je stekao status osiguranika, pa mu je to osiguranje prestalo, na njegov zahtjev se određuje novi iznos ako je naknadno navršio najmanje šest mjeseci staža osiguranja. Ako taj uslov nije ispunjen, na zahtjev se uspostavlja isplata ranije priznate penzije.
U Republici Srpskoj je prag dvostruko viši, a krug korisnika širi. Novi iznos se na zahtjev određuje korisniku starosne ili invalidske penzije koji je nakon penzionisanja navršio najmanje godinu dana staža osiguranja. Novi iznos pripada od dana podnošenja zahtjeva, a ne može biti niži od dostignutog, pa raniji iznos ostaje donja granica.
Zajedničko je da taj postupak niko ne pokreće umjesto korisnika. Ko poslije rada u penziji ne podnese zahtjev, prima isti iznos kao i prije angažmana, koliko god doprinosa u međuvremenu bilo uplaćeno. Od čega iznos uopšte zavisi, kroz staž i osnovice, objašnjava poseban članak o obračunu penzije.
Korisnik penzije dužan je nosiocu osiguranja prijaviti svaku činjenicu koja utiče na pravo ili na obim prava: u Federaciji BiH u roku od 15 dana, u Republici Srpskoj u roku od 30 dana.
Propušten rok je samostalan osnov za obustavu isplate, čak i kad sam posao ne bi imao nikakvu posljedicu.
Ova pravila važe u avgustu 2026, a u oba entiteta su se mijenjala, pa prije potpisivanja tražite od nadležne službe fonda pisani odgovor šta konkretan angažman znači za vašu isplatu. Taj odgovor je ujedno i dokaz ako se kasnije pokrene naplata isplaćenih iznosa.
Korisnik starosne penzije u oba entiteta može prihvatiti, a isplata mu teče dalje. Ostaje obaveza prijave u roku i pitanje trajanja: angažman kraći od šest mjeseci u Federaciji BiH, odnosno od godinu dana u Republici Srpskoj, donosi doprinose, ali ne i pravo da se traži veći iznos penzije.
U Republici Srpskoj se isplata obustavlja za period osiguranja, a u Federaciji BiH se pravo ne obezbjeđuje članu porodice u obaveznom osiguranju. Isto važi i za studenta koji uz porodičnu penziju radi po ugovoru o djelu. Račun prije potpisivanja je razlika između ponuđene naknade i penzije koja u tom periodu izostaje.
Korisnik invalidske penzije u Federaciji BiH povremenim ugovorom gubi osnov po kojem mu se pravo za taj period obezbjeđuje. U Republici Srpskoj isplata ostaje, ali rad koji se ne slaže s nalazom o gubitku radne sposobnosti postaje tema na kontrolnom pregledu, a pravo prestaje ako se utvrdi da uslova više nema. Rizik je tu veći od iznosa jednog honorara.
