Vakcinalni status i uslovi za upis
Roditelje pred upis zanima može li dijete u školu ako karton nije potpun. Uslovi se razlikuju po entitetima i to je jedina razlika koja mijenja postupak.
U Federaciji BiH pravilnik o imunizaciji traži da se vakcinalni status obavezno provjeri pri upisu u sve vrste škola, od osnovnih do visokih. Provjera znači da roditelj odgovornoj osobi priloži dokumentaciju o svim ranijim imunizacijama. Ako se utvrdi da imunizacija nije kompletna, ljekar je dužan obavijestiti roditelja i po programu obaviti vakcinaciju ili revakcinaciju koja nedostaje. Zabrane upisa u tom propisu nema.
U Republici Srpskoj je zakon postavljen drukčije. Za boravak djece u predškolskim i školskim ustanovama neophodno je da su ispunjeni uslovi obavezne sistematske imunizacije, a jedini izuzetak je medicinska kontraindikacija koju utvrđuje republička komisija za praćenje neželjenih događaja imunizacije.
U oba slučaja karton se prvo nosi u dom zdravlja, koji obavlja provjeru umjesto škole. To je i jedini dio priprema za prvi razred koji ima svoj rok, nezavisan od škole.
Pravila upisa u Federaciji i Republici Srpskoj
U oba entiteta status provjerava ljekar koji vodi evidenciju. Postupci se razlikuju nakon što se utvrdi da karton nije kompletan.
| Pitanje | Federacija BiH | Republika Srpska |
|---|---|---|
| Šta propis traži pri upisu | obaveznu provjeru vakcinalnog statusa pri upisu u sve vrste škola, od osnovnih do visokih | da budu ispunjeni uslovi obavezne sistematske imunizacije, jer je to uslov za boravak djeteta u ustanovi |
| Šta se prilaže | dokaz o vakcinaciji uz dokumentaciju o svim ranijim imunizacijama; obrazac potvrde o vakcinalnom statusu propisan je pravilnikom | dokaz nadležnog doma zdravlja o vakcinalnom statusu djeteta, odnosno podatak da postoji trajna kontraindikacija |
| Ako imunizacija nije kompletna | ljekar obavještava roditelja i po programu obavlja dozu koja nedostaje | dom zdravlja upućuje poziv za vakcinaciju |
| Ko odlučuje o izuzeću | ljekar koji vakciniše utvrđuje kontraindikaciju; o trajnim razlozima odlučuje stručno savjetodavno tijelo | trajnu kontraindikaciju utvrđuje Komisija za praćenje neželjenih događaja imunizacije i hemioprofilakse |
| Ako roditelj odbije imunizaciju | zdravstvena ustanova podatke o nevakcinisanju predočava zdravstvenom inspektoru pri nadzoru | zdravstvena ustanova pisano obavještava zdravstvenu inspekciju |
U Federaciji ljekar ima obavezu da nadoknadi vakcinu ako imunizacija nije kompletna. Tvrdnja da je zbog toga zabranjen upis kruži među roditeljima, ali je propis ne sadrži. U Republici Srpskoj uredna sistematska imunizacija jeste uslov za boravak u ustanovi, pa se to pitanje rješava prije nego što nastava počne.
Provjera se odnosi na obaveznu imunizaciju iz godišnjeg programa. Preporučene vakcine nisu obuhvaćene tom provjerom. Ista provjera propisana je i pri upisu u predškolsku ustanovu, pa roditelji koji su već prošli papirologiju za vrtić uglavnom imaju spremljeno ono što treba.
U Brčko distriktu obavezne imunizacije djece provode se preko doma zdravlja, po godišnjem programu obaveznih imunizacija stanovništva. Status i tamo provjerava ljekar koji vodi karton.
Provjera kartona u zdravstvenoj ustanovi
Škola ne vodi vakcinalnu evidenciju i ne odlučuje koja doza fali. Karton vakcinacije stoji u kartoteci vakcinalnog centra kojem dijete gravitira, a kod kuće se drži iskaznica vakcinacije ili zdravstvena knjižica u koju se unose isti podaci. Kada se ta dva izvora raziđu, mjerodavan je karton; roditeljsko sjećanje ne može ga zamijeniti.
U Federaciji je provjera statusa propisana i pri svakoj posjeti ljekaru za djecu predškolskog i školskog uzrasta, pa je sistematski pregled za upis prirodan trenutak da se karton otvori. U Republici Srpskoj se status djece koja podliježu sistematskoj imunizaciji provjerava najmanje dva puta godišnje pregledom kartona, a posebno pri prijemu djeteta u školsku ustanovu. Ljekar pritom radi po godišnjem programu imunizacije, a važeći kalendar objavljuje nadležni zavod za javno zdravstvo.
Roditelje nakon polaska djeteta u školu može iznenaditi to što se pojedinačni pozivi na imunizaciju učenicima osnovnih i srednjih škola ne šalju. Vakcinalni centar pisano obavještava školu o razredima koji podliježu imunizaciji te o mjestu i vremenu, uz roditeljski sastanak prije toga, a imunizacija se u pravilu obavlja tokom nastave, u prostorijama škole ili zdravstvene ustanove. Poziv na kućnu adresu za te razrede ne stiže.
Dokument koji se prilaže razlikuje se po entitetu. U Federaciji je potvrda o vakcinalnom statusu propisan obrazac, sastavni dio pravilnika o imunizaciji. U Republici Srpskoj se pri upisu djeteta u vrtić ili osnovnu školu prilaže dokaz nadležnog doma zdravlja o vakcinalnom statusu, odnosno podatak da postoji trajna kontraindikacija, a dom zdravlja tu potvrdu izdaje na zahtjev roditelja.
Sam spisak dokumenata koji škola traži pri upisu vakcine ne spominje. U Kantonu Sarajevo to su izvod iz matične knjige rođenih, ljekarsko uvjerenje o psihofizičkom stanju i zdravstvenom statusu djeteta te uvjerenje o pohađanju obaveznog predškolskog programa. U Republici Srpskoj su to izvod iz matične knjige rođenih, potvrda o prebivalištu i ljekarsko uvjerenje o zdravstvenoj sposobnosti djeteta za polazak u školu.
Dokumentacija za dom zdravlja
Pripremljena dokumentacija ubrzava provjeru; oslanjanje na sjećanje nije dovoljno. Prve četiri stavke se donose, posljednje dvije se traže.
- Iskaznicu vakcinacije, zdravstvenu knjižicu ili vakcinalnu knjižicu u koju su unošeni datumi primljenih doza.
- Podatak o tome gdje je karton otvoren, ako je dijete mijenjalo prebivalište. Karton se vodi u vakcinalnom centru kojem dijete gravitira, pa se poslije selidbe evidencija zna razići s onim što roditelj ima kod kuće.
- Originalne potvrde o vakcinama primljenim u inostranstvu, da se ti podaci unesu u karton.
- Nalaz specijaliste, ako je neka doza ranije odgođena iz zdravstvenih razloga.
- Upis datuma sljedeće vakcinacije u iskaznicu. To je propisano i sprečava da naredni termin opet prođe nezapaženo.
- Potvrdu o vakcinalnom statusu, ako je vrijeme upisa blizu.
Dopuna evidencije, nadoknada doze i odbijanje imunizacije
Prvo treba utvrditi nedostaje li upis o primljenoj vakcini ili sama doza, jer to na prvi pogled može izgledati isto. Ako je vakcina data a nije upisana u iskaznicu, podatak postoji u kartonu vakcinalnog centra i knjižica se dopunjuje bez ijedne nove doze. Ako doza stvarno nije data, ide se u nadoknadu.
Pri razmaku između doza dužem od preporučenog vakcinacija se nastavlja dok se ne primi posljednja doza iz serije, bez ponavljanja već primljenih doza ili ponovnog započinjanja serije. Kako propušteni termin izgleda u praksi i do koje dobi se koja doza nadoknađuje, tema je za sebe. Šta se očekuje u danima poslije doze i kada se zove pedijatar, opisano je uz reakcije nakon vakcine.
Zaseban postupak primjenjuje se na odbijanje obavezne imunizacije, koje zdravstvena ustanova prijavljuje zdravstvenoj inspekciji, i to je propisano u oba entiteta. Za nevakcinisanje maloljetnika zakon predviđa novčanu kaznu roditelju ili staratelju, u Federaciji od 100 do 2.000 KM, u Republici Srpskoj od 100 do 1.000 KM.
Roditelj koji dođe u dom zdravlja da uskladi evidenciju i dogovori termin ne smatra se roditeljem koji odbija imunizaciju, bez obzira na broj doza koje nedostaju u nepotpunom kartonu.
Utvrđivanje medicinske kontraindikacije
Kontraindikacija je zdravstveni razlog zbog kojeg se određena vakcina ne daje. Propisi je dijele na opštu i posebnu, te po trajanju na privremenu i trajnu.
Opšte kontraindikacije su akutna bolest, febrilno stanje, preosjetljivost na sastojke vakcine i anafilaktička reakcija na prethodnu dozu. Kod živih atenuiranih virusnih vakcina tu su i stanje oslabljene imunosti i trudnoća. Posebne se vežu za pojedinu vakcinu; kod komponente protiv velikog kašlja to su, na primjer, progresivne bolesti centralnog nervnog sistema i teže komplikacije nakon prethodne doze.
Kontraindikacija za jednu komponentu ne znači da dijete ostaje nevakcinisano. Za djecu koja se zbog toga ne mogu vakcinisati kombinovanom vakcinom protiv difterije, tetanusa i velikog kašlja propis predviđa vakcinu protiv difterije i tetanusa.
Kontraindikaciju utvrđuje ljekar koji obavlja imunizaciju ili pod čijim se nadzorom ona obavlja. Utvrđuje je pregledom djeteta i uvidom u zdravstvenu dokumentaciju prije davanja doze, a po potrebi i na osnovu nalaza specijaliste, na primjer neuropedijatra, kliničkog imunologa i alergologa ili hematoonkologa.
Privremena kontraindikacija se upisuje u dokumentaciju i odmah se određuje vrijeme i mjesto naknadne vakcinacije. Uobičajen primjer je dijete koje je bilo febrilno na dan termina, zbog čega se termin pomjera.
Za utvrđivanje trajne kontraindikacije potreban je dodatni postupak, u kojem ljekar ne odlučuje sam. U Federaciji o trajnim razlozima za odustajanje od vakcinacije odlučuje stručno savjetodavno tijelo predviđeno zakonom. U Republici Srpskoj trajnu kontraindikaciju utvrđuje Komisija za praćenje neželjenih događaja imunizacije i hemioprofilakse, koju rješenjem imenuje ministar i koja ima pet članova. Ljekar koji sprovodi imunizaciju može od te komisije, uz odgovarajuću medicinsku dokumentaciju, zatražiti pismeno mišljenje.
U Republici Srpskoj pri planiranju treba uzeti u obzir da je mišljenje komisije jedini zakonski izuzetak od uslova za boravak djeteta u školskoj ustanovi, a rok u kojem komisija odgovara propisom nije određen. Postupak se zato ne pokreće u avgustu.
Vrijeme potrebno za provjeru i nadoknadu
Upis se obavlja prije početka nastave. U Republici Srpskoj zakon upis u prvi razred smješta u april i maj. U Federaciji rok određuje kanton, pa se razlikuje; u Kantonu Sarajevo upis se obavlja u februaru. Nastava u oba slučaja počinje u septembru.
Između upisa i prvog dana nastave stoji nekoliko mjeseci. Koliko od toga stvarno treba, zavisi od toga šta nedostaje.
| Šta nedostaje | Šta se obavlja | Vrijeme koje treba planirati |
|---|---|---|
| samo unos u iskaznicu ili knjižicu | usklađivanje s kartonom vakcinalnog centra | jedan odlazak, bez nove doze |
| jedna revakcinacija pred školu | termin u domu zdravlja po godišnjem programu | jedan odlazak; drugu dozu protiv malih boginja, rubeole i zaušnjaka od prve dijeli najmanje mjesec dana |
| cijela osnovna serija kod djeteta koje se prvi put vakciniše | tri doze po programu nadoknade | mjesec dana do druge doze i šest mjeseci do treće, dakle najmanje sedam mjeseci |
| trajna kontraindikacija koja se tek utvrđuje | ljekar traži pismeno mišljenje komisije uz medicinsku dokumentaciju | rok za odgovor komisije propisom nije određen |
Najduži scenarij je potpuna nadoknada osnovne serije, jer razmaci između doza nisu proizvoljni. Za dijete koje se prvi put vakciniše program predviđa mjesec dana između prve i druge doze i šest mjeseci između druge i treće. Takav plan se pravi u proljeće.
Ako fali samo ono što se ionako daje pred školu, riječ je o jednom terminu. Dijete koje nije primilo drugu dozu protiv malih boginja, rubeole i zaušnjaka ili drugu revakcinaciju protiv dječje paralize vakciniše se pri upisu u školu ili u prvom razredu, a najkasnije do četrnaeste godine. Koje doze zavisi od mjesta prebivališta.
Česte zabune o vakcinaciji pred upis
Najveći dio straha pred upis dolazi iz prepričavanja. Četiri tvrdnje se ponavljaju najčešće.
| Šta se čuje | Kako je propisano |
|---|---|
| Škola neće upisati dijete koje nema sve doze. | U Federaciji propis traži provjeru statusa i obavezuje ljekara da nadoknadi ono što fali. U Republici Srpskoj uredna sistematska imunizacija jeste uslov za boravak u ustanovi, uz izuzetak trajne kontraindikacije. |
| Ako je termin propušten, serija se počinje ispočetka. | Pri razmaku dužem od preporučenog vakcinacija se nastavlja do posljednje doze iz serije, bez ponavljanja već primljenih doza. |
| Vakcinacija se ionako riješi u školi. | Škola dovodi učenike na imunizaciju kada dobije obavijest vakcinalnog centra, ali karton, doze i potvrde vodi zdravstvena ustanova. |
| Dovoljno je reći da je dijete uredno vakcinisano. | Provjera se sastoji u prilaganju dokumentacije o svim ranijim imunizacijama odgovornoj osobi. |
Tri česte situacije pri provjeri kartona
Dio vakcina primljen je u inostranstvu
Dokumentacija se nosi u dom zdravlja da se podaci unesu u karton. U Republici Srpskoj je unos podataka o imunizaciji obavljenoj u inostranstvu izričito predviđen propisom. Ako je dokumentacija izgubljena ili je nečitka, službena evidencija je mjesto s kojeg se status rekonstruiše.
Dijete ima utvrđenu trajnu kontraindikaciju
Podatak stoji u kartonu imunizacije i o njemu se izdaje potvrda. U Republici Srpskoj se uz upis prilaže upravo taj podatak umjesto dokaza o vakcinaciji, jer je to jedini izuzetak koji zakon poznaje. Nakon razgovora provjerite i je li potvrda izdata.
Karton je uredan, ali fali jedna revakcinacija pred školu
To je najčešći slučaj i rješava se jednim terminom. Druga revakcinacija protiv difterije, tetanusa, velikog kašlja i dječje paralize predviđena je za uzrast od pete do sedme godine, a druga doza protiv malih boginja, rubeole i zaušnjaka za šestu godinu. Ako nisu date u tom roku, daju se pri upisu u školu ili u prvom razredu.
Kontrolna lista pred upis
- Pronađite iskaznicu vakcinacije ili zdravstvenu knjižicu prije nego što krene upisni rok.
- Uporedite ono što piše kod kuće s onim što stoji u kartonu vakcinalnog centra.
- Za doze primljene u drugom gradu ili u inostranstvu ponesite originalnu dokumentaciju na uvid.
- Utvrdite da li nedostaje samo unos ili stvarno nedostaje doza, jer to nije isto.
- Ako doza nedostaje, zakažite termin i tražite da se u iskaznicu upiše datum sljedeće vakcinacije.
- Ako postoji zdravstveni razlog zbog kojeg se doza ne daje, tražite da bude upisan u dokumentaciju i da vam se izda potvrda.
- Potvrdu o vakcinalnom statusu zatražite u domu zdravlja, ne čekajte da je škola zatraži.
Korisni linkovi
Propisi po kojima se ova provjera radi i dokumenti koji se pri upisu prilažu objavljeni su na stranicama zavoda za javno zdravstvo i nadležnih ministarstava.
- ZZJZ FBiH - propisi i naredbe o obaveznim imunizacijama
Stranica ZZJZ FBiH sa zakonskom regulativom i naredbama za program obavezne imunizacije; prije oslanjanja na raspored otvoriti važeću naredbu za konkretnu godinu.
- ZZJZ FBiH - Evropska/Svjetska sedmica imunizacije 2026
Službena objava koja roditelje upućuje da provjere kartone imunizacije djece i konsultuju nadležnog ljekara o eventualnim propuštenim ili odgođenim vakcinama.
- Institut za javno zdravstvo RS - Kalendar obavezne imunizacije
Zvanični RS kalendar obavezne imunizacije, koristan kao provjera osnovnog rasporeda.
- Pravilnik o načinu provedbe obavezne imunizacije FBiH (23/25)
Puni tekst federalnog pravilnika: u članu 60 stoji kada je provjera vakcinalnog statusa obavezna i šta se radi kad imunizacija nije kompletna, a u prilogu je i obrazac potvrde o vakcinalnom statusu.
Provjera kartona prije početka nastave
Odnesite karton na uvid ljekaru koji vodi evidenciju da utvrdi nedostaje li upis ili doza, a zatim dogovorite termin ili zatražite potvrdu. U Federaciji nepotpuna imunizacija znači da ljekar nadoknađuje ono što nedostaje. U Republici Srpskoj znači da se stanje sređuje prije nego što dijete uđe u ustanovu, ili se traži mišljenje komisije o trajnoj kontraindikaciji.
Razmak između doza jedini je rok koji ograničava brzinu nadoknade i ne može se skratiti.